CCMO, METC en WMO: toetsing van medisch-wetenschappelijk onderzoek

Wat doen de CCMO en een erkende METC?

De CCMO is de centrale medisch-ethische toetsingscommissie van Nederland en houdt toezicht op de andere toetsingscommissies. Zij is opgericht op basis van artikel 14 van de WMO, op 6 april 1999 geïnstalleerd en zetelt in Den Haag. Bron: CCMO, over de CCMO

De CCMO geldt ook als Nationaal Bevoegde Instantie (National Competent Authority) voor medisch-wetenschappelijk onderzoek met mensen. Nederland heeft daarnaast het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen als tweede bevoegde instantie.

Er zijn 9 erkende METC's, de CCMO niet meegeteld. Erkende METC's toetsen in de meeste gevallen de protocollen van WMO-plichtig onderzoek, en de meeste zijn verbonden aan een instelling, zoals een universitair medisch centrum of ziekenhuis. Een METC is een onafhankelijke beoordelaar: de onderzoeker en de verrichter kunnen niet zelf bepalen dat een onderzoek mag starten.

Bij WMO-onderzoek kiest de aanvrager zelf welke erkende METC het onderzoek beoordeelt, en de meeste commissies toetsen voor heel Nederland. Bij geneesmiddelenonderzoek onder de CTR wijst het Landelijk Bureau de beoordeling toe (zie hieronder). Tegen een negatief oordeel kun je in beroep bij de CCMO. Bron: CCMO, erkende METC's

Wanneer is onderzoek WMO-plichtig?

Onderzoek is WMO-plichtig als aan twee voorwaarden is voldaan: het is medisch-wetenschappelijk onderzoek, en personen worden aan handelingen onderworpen of krijgen gedragsregels opgelegd.

De WMO geeft geen definitie van medisch-wetenschappelijk onderzoek, dus de CCMO hanteert een werkdefinitie. Het gaat om onderzoek dat een vraag over ziekte en gezondheid beantwoordt door systematisch gegevens te verzamelen en te bestuderen, en dat bijdraagt aan medische kennis die ook buiten de onderzoekspopulatie geldt. Gedragswetenschappelijk, verpleegkundig, fysiotherapeutisch en psychologisch onderzoek kan daaronder vallen. Volgens de CCMO vallen er niet onder: een kwaliteitsanalyse van laboratoriuminstrumenten om over te stappen op een goedkoper instrument, en studentenpractica waarbij handelingen worden geoefend.

Bij handelingen of gedragsregels moet er inbreuk worden gemaakt op de lichamelijke of psychische integriteit van de deelnemer, en de deelnemer moet zelf betrokken zijn. Voorbeelden van de CCMO:

WMO-plichtig onderzoek moet vooraf worden getoetst door een erkende METC of de CCMO. Onderzoek zonder positief oordeel van een erkende METC is strafbaar. Bij twijfel adviseert de CCMO de vraag voor te leggen aan een erkende METC, met de onderzoeksvraag, de onderzoekspopulatie, het doel en de opzet. Bron: CCMO, is uw onderzoek WMO-plichtig?

Naast de WMO, de Embryowet, de CTR (geneesmiddelen), de MDR (medische hulpmiddelen) en de IVDR (in-vitrodiagnostica) kunnen andere wetten, regelingen, CCMO-richtlijnen en (gedrags)codes van toepassing zijn, ook als een onderzoek buiten de reikwijdte van die wetten en verordeningen valt.

Wie zijn de verrichter en de onderzoeker in de WMO?

De WMO kent twee partijen met een eigen verantwoordelijkheid. De verrichter neemt de verantwoordelijkheid voor het starten, het beheer of de financiering van het onderzoek. De onderzoeker is de arts of andere persoon die verantwoordelijk is voor de uitvoering op een bepaalde locatie.

In de praktijk komt de Engelse term sponsor overeen met de verrichter of opdrachtgever, en investigator met de onderzoeker. In vacatures staan de Engelse termen. De wet noemt de deelnemer proefpersoon, maar de IGJ schrijft dat de onderzoeksdeelnemer vroeger proefpersoon werd genoemd. Welke rol je zelf kunt hebben, lees je in het artikel over wie wat doet in een klinische studie.

Wat beoordeelt een METC?

Een METC geeft alleen een positief oordeel over het onderzoeksprotocol als aan de eisen van artikel 3 van de WMO is voldaan. Die eisen gaan onder meer over het volgende:

• Het onderzoek levert waarschijnlijk nieuwe medische inzichten op, en dat kan niet met andere methoden of met minder ingrijpend onderzoek.
• Het belang van de deelnemer en van huidige en toekomstige patiënten staat in verhouding tot de bezwaren en het risico.
• De methodologie voldoet.
• Het onderzoek vindt plaats in geschikte instellingen onder leiding van deskundigen.
• Vergoedingen beïnvloeden de toestemming niet onevenredig.
• Het protocol bevat criteria voor werving.
• De resultaten worden openbaar gemaakt, tenzij de uitvoerder bezwaar maakt.

Voor kinderen onder 16 jaar en wilsonbekwame personen zonder eigen baat gelden strengere grenzen: het risico moet minimaal zijn en de belasting gering.

Een erkende commissie heeft artsen, deskundigen op het gebied van recht, methodologie en ethiek, en een persoon die vanuit het perspectief van de deelnemer beoordeelt. Ze is onafhankelijk van de organisatie die haar instelde. Het protocol beschrijft wat er gebeurt, terwijl de informatie aan deelnemers en het toestemmingsformulier zeggen wat een deelnemer te weten krijgt. Een METC kijkt naar beide. Bron: WMO, de versie die geldt vanaf 1 januari 2025, gecontroleerd op 5 november 2026.

Wanneer toetst de CCMO zelf?

Voor bepaalde typen onderzoek is de toetsing voorbehouden aan de CCMO. Artikel 2, lid 2 van de WMO regelt dat het positieve oordeel komt van een bevoegde commissie of, in de gevallen die de wet noemt, van de centrale commissie.

De CCMO toetst 12 typen onderzoek. Een selectie:

• niet-therapeutisch interventieonderzoek bij minderjarigen onder 16 jaar of wilsonbekwame personen
• onderzoek met niet-geregistreerde profylactische vaccins
• celtherapie met levende cellen
• gentherapie
• onderzoek met geneesmiddelen of hulpmiddelen bij zwangere of borstvoeding gevende vrouwen

De volledige lijst staat op de pagina van de CCMO. Bron: CCMO, toetsing door de CCMO

Hoe werkt de toetsing van geneesmiddelenonderzoek onder de CTR?

Geneesmiddelenonderzoek valt sinds 31 januari 2022 onder Verordening (EU) nr. 536/2014, de Clinical Trials Regulation (CTR). Die vervangt Richtlijn 2001/20/EG, die in Nederland in de WMO was verankerd. Na een overgangsperiode van drie jaar voldoen sinds 31 januari 2025 alle lopende geneesmiddelenstudies aan de CTR. Lees ook de CTR na de overgangsperiode.

De WMO verwijst naar de verordening, en een aantal WMO-artikelen geldt voor geneesmiddelenonderzoek niet. Een studie valt onder de CTR als een geneesmiddel wordt onderzocht en deelnemers procedures ondergaan of gedragsregels moeten volgen die afwijken van de normale klinische praktijk. Niet-interventionele studies vallen erbuiten. Voor medische hulpmiddelen geldt sinds 26 mei 2021 de Medical Device Regulation (MDR), zie de MDR.

De aanvraag loopt via het Clinical Trials Information System (CTIS). Het Landelijk Bureau van de CCMO valideert aanvraagdossiers, wijst de beoordeling toe aan een erkende METC of de CCMO en beheert CTIS namens Nederland. Bij multinationale studies selecteert het Landelijk Bureau de rapporterende lidstaat. Volgens de verordening valideert die de aanvraag binnen 10 dagen na indiening. Bron: CCMO, Landelijk Bureau

Voor nieuw geneesmiddelenonderzoek is er geen aparte toets meer door de bevoegde instantie. Acht van de negen erkende METC's geven aan dat ze geneesmiddelenonderzoek onder de CTR kunnen beoordelen.

Naast deze regels staat de internationale kwaliteitsstandaard Good Clinical Practice (GCP). GCP is de internationale kwaliteitsstandaard voor het uitvoeren van een studie. De WMO en de CTR leggen vast dat het onderzoek vooraf wordt getoetst. Lees GCP uitgelegd.

Wie houdt toezicht en wat is de BROK?

De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) houdt toezicht op klinisch onderzoek, nationaal onder de WMO en internationaal onder IC-GCP (R3). Het toezicht bestaat uit het onderzoeken van meldingen en signalen en uit inspectiebezoeken. Bij geneesmiddelenstudies onder de CTR kan een serious breach (een ernstige inbreuk) aanleiding zijn voor een inspectie door de IGJ. Lees meer over de IGJ. Bron: IGJ, toezicht

De BROK is de Basiscursus Regelgeving en Organisatie voor Klinisch onderzoekers. De cursus behandelt de regels voor onderzoek onder de WMO, de CTR, de MDR en de IVDR (in-vitrodiagnostica), en is breder dan een GCP-cursus.

Volgens de CCMO zijn klinisch onderzoekers verbonden aan een universitair medisch centrum (umc) verplicht de BROK te volgen. Bron: CCMO, nuttige links

Volgens de kennisbank van de umc's bepaalt het opleidings- en examenreglement (OER) wie certificering nodig heeft, en een certificaat is twee jaar geldig. Bron: UMC-kennisbank, BROK

Wat betekent dit voor functies in vacatures?

Wie voor het eerst met een studie te maken krijgt, begint met de vraag in welk kader het onderzoek valt: WMO, CTR of MDR. Het kader bepaalt welke procedure en welk dossier nodig zijn. In vacatures komen bovendien een paar termen terug.

Een clinical research coordinator werkt op de onderzoekslocatie en zorgt dat het werk past bij het goedgekeurde protocol en de goedgekeurde deelnemersinformatie. Lees werken als clinical research coordinator of bekijk de vacatures voor clinical research coordinators.

Een clinical research associate (CRA) controleert namens de sponsor of de locatie volgens het protocol werkt en of de goedkeuringen in de studiedocumentatie staan. Lees werken als CRA of bekijk de vacatures voor CRA's.

Een regulatory affairs-specialist bereidt aanvraagdossiers voor, houdt contact met de toetsingscommissie en de autoriteiten en bewaakt dat wijzigingen op tijd worden voorgelegd. Lees werken als regulatory affairs-specialist of bekijk de vacatures voor regulatory affairs-specialisten.

Een clinical trial manager houdt het overzicht over goedkeuringen en indieningen per land en per locatie, zodat een locatie pas start als de goedkeuringen er zijn. Lees werken als clinical trial manager of bekijk het vakgebied klinisch onderzoek.