GCP (Good Clinical Practice) uitgelegd: ICH E6(R3), rollen en praktijk

Wat is GCP (Good Clinical Practice)?

ICH E6(R3) beschrijft GCP als een internationale, ethische, wetenschappelijke en kwaliteitsstandaard voor studies met menselijke deelnemers. De uitvoering sluit aan bij de principes van de Verklaring van Helsinki, een verklaring van ethische principes van de World Medical Association. Volgens EMA is de bescherming van proefpersonen daarmee in lijn.

Het begrip "trial conduct" omvat alle processen van plannen tot rapporteren: plannen, starten, uitvoeren, vastleggen, toezicht, evaluatie, analyse en rapportage. GCP gaat dus over de hele studie.

De standaard geldt voor interventionele studies met onderzoeksproducten die bedoeld zijn om bij toezichthouders te worden ingediend. De principes kunnen ook gelden voor andere interventionele studies met onderzoeksproducten die niet bedoeld zijn voor een handelsvergunningaanvraag. De richtlijn wil dat toezichthouders in de ICH-regio's elkaars studiegegevens kunnen accepteren.

GCP gaat over de mens in de studie en over de betrouwbaarheid van de data. Hoe het onderzoeksproduct wordt gemaakt, valt onder GMP; de richtlijn vraagt dat het volgens GMP is gemaakt (principe 11). Waar een studie in de keten past, lees je in de fasen van klinisch onderzoek. Hoe GxP-termen in vacatures worden gebruikt, staat in GxP in vacatures.

Hoe is ICH E6 ontstaan, van R1 tot R3?

ICH E6 is in 1996 vastgesteld. Datzelfde jaar volgden editoriale correcties (R1), en in 2016 een addendum (R2), voordat E6(R3) verscheen.

E6(R2) is een addendum bij R1, en bij strijdigheid gaat het addendum voor. Het addendum geeft als reden dat de schaal, complexiteit en kosten van studies zijn toegenomen, dat technologie nieuwe kansen biedt voor efficiëntie, en dat R1 is geschreven toen studies grotendeels op papier liepen. Volgens het addendum kan centrale monitoring nu voor een breder scala aan studies een groter voordeel bieden. Bron: E6(R2)-addendum

E6(R3) is in twee stappen opgebouwd: eerst de principes en Annex 1, later Annex 2. Voor de inhoudelijke verschillen met R2 zie wat er verandert van E6(R2) naar E6(R3).

Welke versie van ICH E6 geldt nu in de EU?

E6(R3) is de versie die in de EU geldt. Per 5 november 2026 zijn de principes en Annex 1 sinds 23 juli 2025 van kracht, en Annex 2 gaat in op 15 januari 2027.

Annex 2 bereikte Step 4 bij ICH op 3 juni 2026 en is op 25 juni 2026 door het CHMP aangenomen. ICH publiceerde op 16 juni 2026 een geconsolideerde versie, die EMA op 15 juli 2026 publiceerde. Volgens EMA vormen de principes met Annex 1 een pakket dat ICH E6(R2) kan vervangen. De tekst wordt ook na vaststelling redactioneel bijgewerkt, zoals de typografische correcties van 24 oktober 2025 en 16 juni 2026 laten zien. Bron: ICH E6(R3), geconsolideerde versie.

Hoe is ICH E6(R3) opgebouwd?

ICH E6(R3) bestaat uit overkoepelende principes en doelstellingen, aangevuld met Annex 1 voor interventionele klinische studies en Annex 2 voor studies met een niet-traditioneel ontwerp. EMA beschrijft een risicogebaseerde en proportionele aanpak, met meer transparantie via registratie en rapportage van resultaten.

De 11 principes

De richtlijn somt 11 principes op, hier in eigen woorden.

Annex 1

Annex 1 gaat over interventionele studies en bevat secties over de IRB/IEC, de onderzoeker, de sponsor en data governance. Het heeft drie appendices: A over de investigator's brochure, B over het protocol en C over essential records. De annexen geven de basis om de principes te interpreteren.

Annex 2

Annex 2 geeft aanvullende overwegingen voor studies met gedecentraliseerde elementen, pragmatische elementen en/of real-world data (RWD). Gedecentraliseerde elementen zijn activiteiten buiten de locatie van de onderzoeker, zoals bezoeken thuis of videogesprekken. RWD zijn gegevens uit bronnen buiten klinische studies, zoals patiëntendossiers, registers en declaratiedatabases. Annex 2 keurt geen bepaalde methode goed en moet samen met de principes en Annex 1 worden gelezen.

Welke rollen kent GCP?

GCP beschrijft per partij wat de richtlijn van die rol vraagt.

In Nederland is de ethische commissie een erkende toetsingscommissie (METC) of de centrale commissie voor medisch-wetenschappelijk onderzoek (CCMO), zie de paragraaf over Nederland verderop. De wet noemt de sponsor "degene die het wetenschappelijk onderzoek verricht". Principe 10 zegt dat taken overdragen of delegeren de eindverantwoordelijkheid niet wegneemt: de sponsor mag overdragen aan een serviceprovider, de onderzoeker mag delegeren.

Een CRA werkt namens de sponsor en behandelt geen patiënten. Een Clinical Research Coordinator werkt op de locatie onder de onderzoeker en regelt de dagelijkse studieactiviteiten. Lees meer in de gids werken als Clinical Research Associate of bekijk vacatures voor Clinical Research Coordinator.

Data governance is een gedeelde verantwoordelijkheid van onderzoeker en sponsor, over de hele levenscyclus van data. Computersystemen moeten vóór gebruik gevalideerd zijn op basis van een risicobeoordeling, en audit trails mogen niet worden uitgeschakeld.

Hoe werkt geïnformeerde toestemming volgens GCP?

Geïnformeerde toestemming is volgens principe 2 een integraal onderdeel van ethisch handelen: deelname is vrijwillig en gebaseerd op een goed geïnformeerd proces. Annex 1 beschrijft de procedure in sectie 2.8. De ethische commissie keurt het toestemmingsmateriaal en het proces vooraf goed, en de informatie is helder, beknopt en in eenvoudige taal. Ze vermeldt onder meer de risico's en voordelen en het recht om zonder straf te stoppen.

Het formulier wordt vóór deelname ondertekend en gedateerd door de deelnemer of wettelijk vertegenwoordiger, en door de onderzoeker of gedelegeerde medewerker die het gesprek voerde. Kan iemand niet lezen, dan is een onpartijdige getuige aanwezig. Op afstand toestemming vragen mag waar het past, met een identiteitscontrole; Annex 2 noemt een videogesprek waarin een officieel identiteitsdocument wordt getoond. Een CRA controleert op de locatie of de toestemming is verkregen vóór deelname.

Wat zijn het protocol en de brongegevens in de praktijk?

Het protocol moet volgens principe 8 helder, beknopt, wetenschappelijk deugdelijk en uitvoerbaar zijn. Appendix B beschrijft wat het bevat, onder meer de doelen, de opzet, de selectie van deelnemers, de behandeling, statistische overwegingen en datahantering.

Brongegevens zijn originele documenten of data, of gecertificeerde kopieën daarvan. Denk aan medische dossiers, door deelnemers ingevoerde data (elektronische patient-reported outcomes, ePRO), gegevens van apotheken en laboratoria, en data van wearables. Ze moeten attributable (herleidbaar naar degene die het vastlegde), legible (leesbaar), contemporaneous (gelijktijdig vastgelegd), original (origineel), accurate (juist) en complete (volledig) zijn, en wijzigingen moeten traceerbaar blijven. Data in het case report form (CRF) moeten overeenkomen met de bron, of het verschil is uitgelegd. Die bronverificatie is het werk waar een CRA op controleert. Wie met de data zelf werkt, kan kijken naar vacatures voor Clinical Data Manager en vacatures met clinical data management.

Welke documenten horen in de Trial Master File?

Essential records zijn de documenten en data, met metadata, waarmee de uitvoering van een studie te beoordelen is. Ze staan in repositories bij de sponsor en bij de onderzoeker. Die heten trial master file (TMF); die van de onderzoeker kan ook investigator site file (ISF) heten.

Appendix C noemt onder meer de investigator's brochure, het ondertekende protocol, de goedkeuring van de IRB/IEC, de toestemmingsformulieren, het delegatielog, cv's, trainingsrecords en monitoringrapporten. De lijst is niet uitputtend, en niet elk record hoeft te bestaan. Records moeten identificeerbaar zijn, tijdig worden verzameld en beschikbaar blijven voor toezichthouders, monitors en auditors. Een medical writer werkt met documenten als het protocol en de investigator's brochure; zie werken als Medical Writer.

De onderzoeker bewaart essential records gedurende de wettelijk vereiste termijn, of tot de sponsor meldt dat ze niet meer nodig zijn, wat het langst is. De EU-verordening vraagt de inhoud van de TMF ten minste 25 jaar na afloop van de studie te archiveren. Toezichthouders moeten de TMF op verzoek direct kunnen inzien.

Hoe gaan monitoring en afwijkingen in hun werk?

Tijdens een studie controleert monitoring of de uitvoering klopt, en legt de onderzoeker afwijkingen vast.

Monitoring

Monitoring moet de rechten, veiligheid en welzijn van deelnemers waarborgen en de betrouwbaarheid van de resultaten. Het is een van de belangrijkste kwaliteitscontroleactiviteiten. De sponsor bepaalt omvang en aard op basis van risico's, in een monitoringplan. Site monitoring kan op locatie en/of op afstand, en gecentraliseerde monitoring beoordeelt verzamelde data centraal.

De monitor bevestigt dat toestemming is verkregen vóór deelname, controleert of bijwerkingen op tijd worden gemeld en vergelijkt data met de brongegevens, ook op steekproef. Het monitoringrapport bevat wat is beoordeeld, de belangrijke bevindingen, conclusies, acties en follow-up. Een audit staat hier los van: die is onafhankelijk en beoordeelt of de processen passend zijn. Een QA-specialist kan audits uitvoeren; zie werken als Quality Assurance Specialist.

Afwijkingen en non-compliance

De onderzoeker documenteert alle protocolafwijkingen, en de sponsor bepaalt wanneer een afwijking belangrijk is. Afwijken van het protocol mag alleen om direct gevaar voor deelnemers weg te nemen; de sponsor en de IRB/IEC worden dan snel geïnformeerd. Belangrijke afwijkingen kunnen de betrouwbaarheid van de data of de veiligheid van een deelnemer aanzienlijk raken.

Bij ernstige non-compliance voert de sponsor een root cause analysis uit en stelt hij corrigerende en preventieve maatregelen vast. Waar nodig meldt hij dat aan de toezichthouder en/of de IRB/IEC. Houdt significante non-compliance van een onderzoeker of serviceprovider aan ondanks herstelpogingen, dan overweegt de sponsor de deelname van die onderzoeker of serviceprovider aan de studie te beëindigen.

Een ernstige inbreuk (in het Engels een serious breach) is een inbreuk op de verordening of op het protocol die waarschijnlijk in aanzienlijke mate invloed heeft op de veiligheid en de rechten van een proefpersoon of op de betrouwbaarheid van de data. De sponsor meldt die via het EU-portaal aan de betrokken lidstaten, uiterlijk 7 dagen nadat hij ervan kennis kreeg (artikel 52 van Verordening (EU) nr. 536/2014).

Hoe werkt veiligheidsrapportage in het kort?

De onderzoeker meldt bijwerkingen en afwijkende uitslagen die het protocol noemt aan de sponsor. Alle ernstige bijwerkingen (SAE's) worden direct gemeld zodra de onderzoeker er kennis van heeft, met een oordeel over causaliteit. In de EU geldt daarvoor uiterlijk 24 uur na kennisname, tenzij het protocol voor bepaalde SAE's anders bepaalt.

De sponsor meldt verdachte, onverwachte ernstige bijwerkingen (SUSAR's) versneld aan de toezichthouder, elektronisch via EudraVigilance. Of een bijwerking onverwacht is, volgt uit de productinformatie, zoals de referentieveiligheidsinformatie (RSI) in de investigator's brochure. Een dodelijke of levensbedreigende SUSAR meldt de sponsor zo snel mogelijk en uiterlijk 7 dagen na kennisname, andere SUSAR's uiterlijk 15 dagen. Het functiebeeld van wie deze meldingen verwerkt, staat in werken als Pharmacovigilance-specialist.

Welke Europese wetgeving geldt voor klinische studies?

Het Europese fundament is Verordening (EU) nr. 536/2014 van 16 april 2014 betreffende klinische proeven met geneesmiddelen voor menselijk gebruik. De verordening is op 27 mei 2014 gepubliceerd en sinds 31 januari 2022 van toepassing. Ze geldt voor alle klinische proeven in de Unie, niet voor niet-interventionele studies (artikel 1). Volgens EMA heeft ze de Clinical Trials Directive 2001/20/EC ingetrokken.

Artikel 47 verankert GCP in de verordening: sponsor en onderzoeker zorgen dat de proef wordt uitgevoerd volgens het protocol en de beginselen van GCP, en houden passend rekening met de ICH-richtsnoeren. ICH E6 is dus de uitwerking; de ICH-richtlijn zelf is geen wet.

CTIS, het EU-portaal dat EMA samen met de lidstaten beheert, is sinds 31 januari 2022 live. Vanaf 31 januari 2023 moeten sponsors nieuwe studies via CTIS aanvragen. Lopende studies uit de oude richtlijn moesten vanaf 31 januari 2025 aan de verordening voldoen en in CTIS zijn geregistreerd. Dit is een samenvatting, geen juridisch advies. Bron: Verordening (EU) nr. 536/2014 op EUR-Lex

Hoe past Nederland GCP toe?

WMO, CCMO en METC's

De Wet medisch-wetenschappelijk onderzoek met mensen (WMO) regelt onderzoek met mensen in Nederland. Een studie met geneesmiddelen onder de Europese verordening heet in de wet "wetenschappelijk onderzoek met geneesmiddelen", en een aantal WMO-artikelen geldt daarvoor niet, omdat de verordening de regels bevat. De wettekst is op 5 november 2026 geraadpleegd; er staan wijzigingen in zonder datum van inwerkingtreding. Bron: wetten.overheid.nl

Onderzoek valt onder de WMO als er sprake is van medisch-wetenschappelijk onderzoek en personen aan handelingen worden onderworpen of gedragsregels krijgen opgelegd. Volgens de CCMO is bloed afnemen voor wetenschappelijk onderzoek WMO-plichtig, en dossieronderzoek met bestaande gegevens niet. Bron: CCMO

WMO-plichtig onderzoek wordt vooraf getoetst door een erkende METC of de CCMO. De wet spreekt van "commissie" en "centrale commissie"; de afkortingen METC en CCMO komen uit de praktijk. De wet schrijft ook een verzekering voor schade door dood of letsel van de proefpersoon voor (artikel 7).

Toezicht door de IGJ

De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) houdt toezicht op de naleving van de WMO en de verordening (artikel 28). Het toezicht is risicogericht: de IGJ onderzoekt meldingen en signalen en doet inspectiebezoeken. Op basis van een ernstige inbreuk (serious breach) bij een studie onder de Clinical Trials Regulation (CTR) kan de IGJ besluiten een inspectie uit te voeren. In 2024 en 2025 inspecteerde de IGJ voor het eerst onderzoek dat onder de CTR valt. Voor de actuele toezichtregels kijk je op de IGJ-pagina over hoe het toezicht eruitziet.

Wat betekent GCP voor je werk in de life sciences?

GCP raakt in klinisch onderzoek elke functie. Dit is wat het per functie inhoudt:

• CRA: controleert namens de sponsor op de locatie of de studie volgens protocol, GCP en regelgeving verloopt.
• Clinical Research Coordinator: regelt de dagelijkse studieactiviteiten op de locatie, onder de onderzoeker.
• Clinical data manager: legt studiedata vast, controleert ze en finaliseert de database met gevalideerde systemen.
• QA-specialist: beoordeelt of processen en documentatie in orde zijn en kan audits uitvoeren.
• Pharmacovigilance-specialist: verwerkt veiligheidsmeldingen uit studies en zorgt dat ze op tijd bij de toezichthouder komen.
• Medical writer: werkt met het protocol, de investigator's brochure en het klinisch studierapport.
• Biostatisticus: werkt met het statistisch analyseplan en de analyses.

Staat "GCP-kennis" in een vacature, dan kan het gaan om het kader van rollen, toestemming, brongegevens en documentatie. Wat de werkgever bedoelt, staat in de vacature of hoor je in het gesprek.

Bekijk de actuele vacatures voor Clinical Research Associate en vacatures voor Clinical Data Manager. Wie wil zien waar GCP en ICH E6 in vacatures terugkomen, kijkt bij vacatures waarin GCP wordt genoemd en vacatures waarin ICH E6 wordt genoemd.