In dit artikel7
Wat is een LIMS?
Een LIMS is software die het werk van een laboratorium bewaakt, van de ontvangst van een monster tot een goedgekeurd resultaat. Welke functies erin zitten, verschilt per product en per inrichting. Annex 11 geldt voor alle computersystemen die in een GMP-activiteit worden gebruikt, en een LIMS is daarvan een voorbeeld.
De FDA-guidance noemt een LIMS als voorbeeld van een systeem dat na elke invoer automatisch kan opslaan. Volgens Benchling beheert een LIMS labdata en testresultaten; dat is een omschrijving van de leverancier, geen norm. Het regelkader staat in GMP uitgelegd, en vacatures met LIMS laat zien waar de vaardigheid gevraagd wordt.
Wat legt een LIMS vast in het laboratorium?
Een LIMS legt per monster, test en resultaat vast wie wat wanneer deed. De tabel laat zien wat er per onderdeel vastligt en wat de GMP-tekst eraan stelt.
Onderdeel | Wat er vastligt | Wat Chapter 6 of Chapter 4 zegt |
|---|---|---|
Monsters | Materiaal, batch, moment en wie het nam, met een unieke identificatie en een status van ontvangen tot vrijgegeven of afgekeurd. | Monsters worden genomen volgens goedgekeurde procedures. Containers krijgen een etiket, en verwisseling wordt geminimaliseerd. |
Specificaties en testmethoden | Acceptatiecriteria en tests, gekoppeld aan het monster. Wijzigingen lopen via wijzigingsbeheer. | Testmethoden worden gevalideerd. |
Testresultaten | Resultaat, berekening en vergelijking met het criterium, met wie testte en wie verifieerde. | Berekeningen worden kritisch onderzocht. Het testrecord verwijst naar de apparatuur. |
Afwijkende resultaten: out-of-specification (OOS) en out-of-trend (OOT) | Een signalering buiten de specificatie of de trend, met onderzoek in een apart proces. Het resultaat wordt niet stilzwijgend gewijzigd of verwijderd. | Er is een procedure voor OOS- en OOT-onderzoek. Data worden zo vastgelegd dat trendanalyse mogelijk is. |
Stabiliteit en trends | Tijdpunten per monster en de resultaten per tijdpunt, zodat trends zichtbaar worden. | Een doorlopend stabiliteitsprogramma na het op de markt brengen heeft een schriftelijk protocol met tijdpunten en acceptatiecriteria. |
Reagentia, standaarden en apparatuur | Bereidings- en vervaldatum, en het instrument dat bij een test is gebruikt, met de kalibratiestatus. | Reagentia worden bereid volgens procedures. Er zijn records voor kalibratie en onderhoud. |
De status goedgekeurd of afgekeurd is een beslissing van de bevoegde persoon, niet van het systeem. Waar passend beoordeelt een tweede persoon resultaten en berekeningen, en het systeem legt vast wie dat deed. Bron: EudraLex Volume 4
Waarom zijn data-integriteit en de audit trail zo belangrijk?
Een resultaat is pas bruikbaar als je kunt nagaan wie het vastlegde, wanneer, en of het later is veranderd. PIC/S omschrijft data-integriteit als de mate waarin data compleet, consistent, juist en betrouwbaar zijn, en dat gedurende de hele levenscyclus blijven. Bron: PIC/S PI 041-1
PI 041-1, in werking sinds 1 juli 2021, vat de goede documentatiepraktijk samen als ALCOA: Attributable, Legible, Contemporaneous, Original en Accurate. Complete, Consistent, Enduring en Available vullen dat aan tot ALCOA+. Zie vacatures waarin ALCOA wordt genoemd en good documentation practice.
De audit trail is het bewijs daarvoor. De FDA beschrijft die als een veilig, door de computer gegenereerd en van een tijdstempel voorzien record dat het aanmaken, wijzigen of verwijderen van een record reconstrueert. Metadata, zoals tijdstip en gebruikers-ID, maken data pas begrijpelijk: het getal 23 zegt niets zonder de eenheid mg. Annex 11 vraagt dat op basis van een risicobeoordeling een audit trail wordt overwogen van alle GMP-relevante wijzigingen en verwijderingen, met de reden. Bron: FDA, data integrity Q&A
Volgens de FDA-guidance voldoet een afdruk van een dynamisch record, zoals een chromatogram dat opnieuw kan worden verwerkt, niet aan de eis om originele records te bewaren. Volgens de EMA is de elektronische data het originele record dat bijvoorbeeld voor batchvrijgifte wordt beoordeeld. Een review die alleen op een printout steunt, kan records buiten beeld laten. De reviewer moet alle data kunnen zien, ook van mislukte of afgebroken activiteiten. Een beslissing over geschikt of ongeschikt hoort pas na het permanent opslaan van het record, anders kan een manipulatie buiten de audit trail blijven. Gedeelde inlogaccounts raadt de FDA af, en volgens de FDA is testing into compliance niet toegestaan. Zie ook GLP uitgelegd en de OESO-beginselen voor GLP.
Hoe wordt een LIMS gevalideerd?
Annex 11 vraagt dat de applicatie wordt gevalideerd en de IT-infrastructuur gekwalificeerd, met een omvang die uit een risicobeoordeling volgt. Het lab valideert het eigen gebruik van het systeem, niet alleen de software.
Onderwerp | Wat Annex 11 vraagt | Wat het in het lab betekent |
|---|---|---|
Risico en leveranciers | Risicobeheer over de levenscyclus en formele afspraken met leveranciers. | Het lab beoordeelt de documentatie van de leverancier zelf. |
Inventaris | Een actuele lijst van relevante systemen en voor kritieke systemen een systeembeschrijving. | Het LIMS staat met zijn GMP-functies en koppelingen in de lijst. |
Gebruikerseisen en tests | Gebruikerseisen op basis van risico, en tests met aandacht voor grenzen en fouten. | Het lab test ook de eigen configuratie, zoals specificaties en berekeningen. |
Migratie en wijzigingen | Bij overzetten blijven waarde en betekenis gelijk. Wijzigingen volgen een procedure. | Het lab beheert wijzigingen en rollen na vrijgave. |
Toegang en back-up | Toegang voor bevoegden, vastgelegde rechten en back-ups met gecontroleerd herstel. | Het lab beheert accounts en test of herstel werkt. |
Periodieke evaluatie | Periodiek bevestigen dat het systeem gevalideerd en GMP-conform blijft. | Het lab plant die evaluatie en legt incidenten vast. |
Volgens de FDA-guidance volstaat het valideren van het platform niet: het werkproces moet ook worden gevalideerd. GAMP 5 is een richtsnoer van ISPE, een beroepsvereniging, en geen wetgeving. Bron: ISPE, GAMP 5
Per 5 november 2026 gelden Annex 11 en Chapter 4 van januari 2011. Een herziening was van 7 juli 2025 tot en met 7 oktober 2025 in consultatie; de actuele tekst staat op de EudraLex-overzichtspagina. Lees ook validatie in de farma: IQ, OQ en PQ en vacatures met GAMP 5.
Wat is het verschil tussen een LIMS, ELN, LES en CDS?
De EU-regels en de FDA-guidance trekken geen grenzen tussen deze vier systemen. Wat volgt is duiding.
Systeem | Waar het voor dient | Verhouding tot een LIMS |
|---|---|---|
LIMS | Bewaakt monsters, tests en resultaten tegen specificaties, van ontvangst tot goedkeuring. | Dit is het referentiepunt. |
ELN (electronic laboratory notebook) | Vervangt het papieren notitieboek van de onderzoeker. | Hoort bij onderzoek, waar de werkwijze minder vaststaat. |
LES (laboratory execution system) | Leidt de analist stap voor stap door een procedure. | Richt zich op het uitvoeren van een vaste werkwijze. |
CDS (chromatography data system) | Verzamelt en verwerkt chromatografiedata. | Levert resultaten aan het LIMS, mits die koppeling is gevalideerd. |
Volgens de FDA-guidance moeten chromatografische data na elke stap of injectie worden opgeslagen en worden wijzigingen in een audit trail vastgelegd. De grenzen verschillen per product en een organisatie kiest zelf welke systemen ze naast elkaar gebruikt.
Welke leveranciers hebben een LIMS-product?
Benchling en Veeva noemen op hun eigen site een LIMS-product. Wat hieronder staat, is leverancierstekst en geen oordeel.
Volgens Benchling biedt de software audit trails en versiebeheer, en ondersteunt ze compliance in GxP- en niet-GxP-omgevingen. Bron: Benchling Zie vacatures met Benchling.
Veeva noemt zijn product Veeva LIMS. Volgens de productpagina ondersteunt het testen voor batchvrijgifte, stabiliteitsstudies en review by exception. Bron: Veeva LIMS
Dit artikel vergelijkt de twee niet. Het lab valideert het systeem altijd zelf voor het eigen gebruik.
Welke functies werken met een LIMS?
Analisten in de kwaliteitscontrole (QC), laboratorium technicians, specialisten in quality assurance (QA), validation engineers en de Qualified Person werken met een LIMS.
QC-analisten voeren tests uit en leggen monsters en resultaten vast op het moment van testen. Meer over dit werk lees je in werken als QC-analist. Zoek je een werkgever, bekijk dan de werkgevers die QC-analisten zoeken. Laboratorium technicians bereiden monsters en reagentia voor en voeren gegevens in. De taakverdeling met de analist verschilt per organisatie, en je vindt de actuele vacatures voor laboratorium technicians op HLSJobs.
QA beoordeelt records en audit trails en keurt procedures en wijzigingen goed. Validation engineers specificeren en testen het systeem en beheren de validatiedocumenten. De Qualified Person weegt bij batchvrijgifte de vastgelegde resultaten mee. Zie werken als validation engineer en vacatures voor quality assurance specialists.
Annex 11 vraagt om nauwe samenwerking tussen de process owner, de system owner, de Qualified Persons en IT. Wordt een computersysteem gebruikt om certificering en batchvrijgifte vast te leggen, dan staat het alleen Qualified Persons toe te certificeren.
Wat is het verschil tussen een LIMS en een ELN?
Een ELN vervangt het papieren notitieboek van de onderzoeker, een LIMS bewaakt monsters en resultaten tegen specificaties. De officiële bronnen maken dit onderscheid niet, dus het is duiding. Benchling noemt beide als aparte onderdelen van zijn aanbod.
Moet een LIMS gevalideerd zijn?
Als een LIMS in een GMP-activiteit wordt gebruikt, moet de applicatie volgens Annex 11 worden gevalideerd en de IT-infrastructuur gekwalificeerd. De omvang volgt uit een risicobeoordeling. Volgens de FDA-guidance geldt dat ook voor het werkproces, en niet alleen voor het platform.
Wat is een audit trail in een LIMS?
Een audit trail is een door het systeem gegenereerd, van een tijdstempel voorzien record van aanmaken, wijzigen of verwijderen. Volgens Annex 11 moet de audit trail beschikbaar zijn en worden beoordeeld.
Wat is raw data in een laboratorium?
Raw data zijn de records waaruit andere records worden gemaakt. Bij elektronische records bepalen de gereguleerde gebruikers welke data als raw data gelden, in elk geval alle data waarop kwaliteitsbeslissingen zijn gebaseerd (Chapter 4). De GLP-beginselen rekenen er onder meer de vastgelegde data van geautomatiseerde instrumenten toe.
Mag een LIMS een resultaat overschrijven?
Niet zonder sporen. Systemen zijn zo ontworpen dat originele data niet kunnen worden verwijderd en dat audit trails van wijzigingen worden bewaard. Bij een wijziging blijft de oorspronkelijke informatie leesbaar en wordt waar passend de reden vastgelegd.