Validatie in de farma: wat zijn IQ, OQ en PQ?

Wat is validatie in de farma en wat betekenen IQ, OQ en PQ?

Het is een GMP-eis dat fabrikanten de kritische aspecten van hun werkzaamheden beheersen via kwalificatie en validatie, gedurende de hele levenscyclus van product en proces. Volgens EudraLex Volume 4 van de Europese Commissie, stand per 5 november 2026, is Annex 15 sinds 1 oktober 2015 in werking.

De URS bevat de eisen van eigenaar, gebruiker en techniek waarmee een haalbaar ontwerp ontstaat. DQ toont aan dat het ontwerp aan die eisen en aan GMP voldoet. IQ bevestigt dat alles is geïnstalleerd zoals ontworpen, OQ dat het binnen zijn bedrijfsbereik werkt en PQ dat het onder productieomstandigheden reproduceerbaar presteert.

Bekijk de vacatures waarin validatie wordt gevraagd of lees wat de GMP-richtlijn inhoudt.

Wat is het verschil tussen kwalificatie en validatie?

Kwalificatie gaat over apparatuur, ruimten, utiliteiten en systemen. Validatie gaat over processen, methoden en computertoepassingen.

Een proces kan pas worden gevalideerd op gekwalificeerde apparatuur met gevalideerde testmethoden (Annex 15, 5.9).

Welke stappen horen bij kwalificatie: URS, DQ, FAT, SAT, IQ, OQ en PQ?

De stappen bouwen op elkaar voort. Annex 15 noemt de stadia en criteria zelf suggesties, die per project kunnen verschillen. Bron: Annex 15, Qualification and Validation

Documentbeoordeling en sommige tests bij de FAT hoeven bij de IQ en OQ niet op locatie te worden herhaald, mits aantoonbaar is dat transport en installatie de functie niet hebben beïnvloed. Na een geslaagde OQ kunnen de standaard bedienings- en reinigingsprocedures, de operatortraining en de eisen voor preventief onderhoud worden afgerond.

De PQ volgt normaal op een geslaagde IQ en OQ, maar kan in sommige gevallen samen met de OQ of met procesvalidatie plaatsvinden. IQ en OQ mogen worden gecombineerd als IOQ.

Welke documenten horen bij een validatietraject?

Een validatietraject is een keten van documenten. Het validation master plan (VMP) of een gelijkwaardig document legt de aanpak van de locatie vast, met onder meer change control, deviatiebeheer, richtlijnen voor acceptatiecriteria en de herkwalificatiestrategie (Annex 15, 1.4 en 1.5).

Per project komen er een plan of strategie en een URS bij, en per stap een protocol. Het protocol legt de kritische systemen, attributen en parameters vast, met acceptatiecriteria die vóór de uitvoering zijn goedgekeurd. Zo kunnen ze niet achteraf naar de uitkomst worden geschreven.

Een significante wijziging van het goedgekeurde protocol of een resultaat buiten de acceptatiecriteria wordt als deviatie vastgelegd en onderzocht. Hoe zo'n onderzoek en de bijbehorende corrigerende en preventieve acties (CAPA) verlopen, staat in CAPA en deviatiemanagement.

Het rapport eindigt met een eindoordeel dat de resultaten tegen de criteria zet. Daarna volgt een formele vrijgave voor de volgende stap. Die mag voorwaardelijk zijn, als een criterium nog openstaat en een beoordeling laat zien dat dat geen significant effect heeft. Bevoegde personen tekenen de goedgekeurde documenten, bijvoorbeeld de afdeling die de installatie gebruikt en de kwaliteitsborging (QA).

Hoe werkt procesvalidatie?

Procesvalidatie laat zien dat een proces binnen zijn parameters consequent product maakt dat aan de specificaties voldoet. Het draait niet om een vast aantal batches. Annex 15 eist procesvalidatie voor alle farmaceutische doseringsvormen, van de eerste validatie tot ongoing process verification. Retrospectieve validatie is niet langer aanvaardbaar. Ongoing process verification geldt voor alle drie de aanpakken hieronder: de fabrikant bewaakt de productkwaliteit en evalueert procestrends om de state of control te behouden, de toestand waarin de beheersmaatregelen consistent zekerheid geven over procesprestaties en productkwaliteit.

Ten minste drie opeenvolgende batches onder routinecondities worden algemeen aanvaardbaar geacht, maar een ander aantal kan worden onderbouwd op basis van kwaliteitsrisicomanagement. Volgens de International Council for Harmonisation (ICH)-richtlijn Q9(R1) staan de inspanning en de documentatie in verhouding tot het risico. Zie ook de vacatures met risicobeoordeling als vaardigheid.

Bekijk ook de vacatures met technology transfer. De EMA-richtlijn over procesvalidatie gaat over wat in het registratiedossier hoort. Bron: EMA, procesvalidatie voor eindproducten

Wat valideer je verder: reiniging, testmethoden, transport en computersystemen?

Naast het proces valideer je reiniging, analysemethoden en computersystemen. Annex 15 behandelt ook verificatie van transport, validatie van verpakking en kwalificatie van utiliteiten (secties 6 tot en met 8).

Reinigingsvalidatie

Reinigingsvalidatie laat zien dat na reiniging geen onaanvaardbare restanten van het vorige product of van reinigingsmiddelen achterblijven. Dat telt vooral als meerdere producten in dezelfde apparatuur worden gemaakt. Een visuele controle is een belangrijk criterium, maar is in het algemeen niet aanvaardbaar als enig criterium. Is testen op specifieke residuen niet haalbaar, dan kunnen andere representatieve parameters, zoals total organic carbon (TOC) en geleidbaarheid, worden gekozen.

Testmethoden

Een analysemethode die bij kwalificatie, validatie of reinigingsvalidatie wordt gebruikt, moet zelf gevalideerd zijn. ICH Q2(R2) beschrijft de validatie en ICH Q14 de ontwikkeling van de methode. Wie de methode valideert, verschilt per bedrijf. Voor het laboratoriumwerk lees je de gids over werken als quality control analyst.

Transport, verpakking en utiliteiten

Bij transport kijk je of het product de reis overleeft, met gedefinieerde routes en seizoensinvloeden. Verpakkingsapparatuur voor eind- en bulkproducten wordt gekwalificeerd; bij primaire verpakking gebeurt dat bij de minimale en maximale bedrijfsbereiken van kritische parameters, zoals temperatuur, machinesnelheid en afdichtdruk. Utiliteiten als stoom, water en lucht worden na installatie bevestigd, met een periode die seizoensvariaties weerspiegelt.

Computersystemen

Annex 11 geldt voor computersystemen die bij GMP-activiteiten worden gebruikt. De applicatie wordt gevalideerd en de IT-infrastructuur gekwalificeerd, met gebruikerseisen die traceerbaar blijven. Hier geldt de versie van januari 2011 (Annex 11, Computerised Systems). De Commissie hield van 7 juli 2025 tot en met 7 oktober 2025 een consultatie over een herziene Annex 11, zie de consultatiepagina.

Volgens ISPE is de GAMP 5-gids, tweede editie uit juli 2022, een kader van goede praktijk. GAMP 5 is een kader voor de risicogebaseerde aanpak; de eisen in de EU staan in Annex 11 en Annex 15. Zie ook de vacatures met GAMP 5.

Wanneer herkwalificeer je en wat doet change control?

Herkwalificatie bevestigt met een onderbouwd interval dat apparatuur, een ruimte of een systeem in een state of control blijft. Change control beoordeelt vooraf wat een wijziging betekent voor de gevalideerde status.

Annex 15 vraagt om een passende frequentie, en de periode en beoordelingscriteria worden vastgelegd. Annex 1 noemt voor cleanrooms bij steriele productie een maximaal herkwalificatie-interval: 6 maanden voor grade A en B en 12 maanden voor grade C en D. Ook na herstelmaatregelen of wijzigingen aan apparatuur, faciliteit of proces wordt herkwalificeerd.

Change control (Annex 15, sectie 11) beschrijft wat er gebeurt bij een voorgestelde wijziging van uitgangsmateriaal, proces, apparatuur, ruimte, methode of batchgrootte. Kwaliteitsrisicomanagement bepaalt het effect op kwaliteit, validatie en regulatoire status. Verantwoordelijke personen keuren de wijziging goed nadat de ondersteunende data zijn beoordeeld. Regulatory affairs beoordeelt of de handelsvergunning moet worden aangepast.

Wie werkt met validatie en wat verwacht de IGJ?

Een validation engineer plant, voert uit of begeleidt kwalificatie- en validatieactiviteiten en rapporteert erover. De engineer produceert niet en keurt niet namens QA goed. Het bewijs waarop anderen hun oordeel baseren, levert de engineer. De hoofden van Productie en Quality Control zijn verantwoordelijk voor de kwalificatie en validatie van hun afdeling (Chapter 2, 2.7 en 2.8), en QA beoordeelt en keurt documenten en afwijkingen goed.

De Qualified Person (QP) is er bij certificering verantwoordelijk voor dat productie- en testprocessen in de gevalideerde staat blijven, en vertrouwt daarbij op het farmaceutisch kwaliteitssysteem (Annex 16, 1.7.12). Titels verschillen per bedrijf, dus lees de taken in de vacature. Begin bij de gids over werken als validation engineer, de actuele vacatures voor een validation engineer of de werkgevers met validatievacatures.

De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) inspecteert fabrikanten en controleert of ze voldoen aan het Europese GMP-richtsnoer. Volgens de IGJ kan een inspectiebezoek aangekondigd of onaangekondigd zijn en duurt het één of meer dagen. Het begint met een begingesprek en een rondgang, gevolgd door een documentreview. Op de onderwerpenlijst staan onder meer het kwaliteitssysteem, productie, klachten en terugroepacties.

De lijst is niet uitputtend. Kwalificatie staat er met name op, validatie niet apart. De IGJ toetst aan het Europese GMP-richtsnoer, waar Annex 15 deel van is. Lees meer over de rol van de IGJ in de farmacie en het vakgebied kwaliteit en regelgeving.