GMP (Good Manufacturing Practice) uitgelegd: regels, opbouw en toezicht

Wat is GMP?

GMP is de minimumnorm waaraan een fabrikant van geneesmiddelen in zijn productieprocessen moet voldoen. Volgens het EMA moet elke fabrikant die voor de EU-markt produceert aan EU-GMP voldoen, waar ter wereld die ook is gevestigd. Richtlijn (EU) 2017/1572 zet de definitie in artikel 2 neer: GMP is het deel van de kwaliteitsborging dat geneesmiddelen consistent laat produceren, invoeren en controleren volgens de normen die bij het beoogde gebruik passen. Bron: EUR-Lex, Richtlijn (EU) 2017/1572

De IGJ noemt GMP een kwaliteitsnorm waarbij alle fabrikanten dezelfde eisen volgen en op dezelfde manier worden gecontroleerd. Volgens hoofdstuk 1 van Deel I raakt GMP zowel de productie als de kwaliteitscontrole. Het hoort bij het farmaceutisch kwaliteitssysteem, naast Quality Risk Management, en geldt van de fabricage van onderzoeksgeneesmiddelen tot en met het stopzetten van het product.

GMP draait om het aantoonbaar beheersen van het hele proces, van uitgangsmateriaal tot vrijgave. Wat niet is vastgelegd, kan niet worden aangetoond, daarom is documentatie een kernonderdeel. Annex 1 maakt hetzelfde punt voor steriele producten: monitoring of testen alleen geeft geen zekerheid over steriliteit. Zie ook de vacatures waarin GMP wordt gevraagd.

Welke wetten en richtlijnen bepalen GMP in Europa en Nederland?

De tabel zet de Europese en Nederlandse regels naast elkaar.

De richtlijn van 2017 is gericht tot de lidstaten. Die zorgen met herhaalde inspecties dat fabrikanten de GMP naleven. Geneesmiddelen die uit derde landen worden ingevoerd, moeten zijn gemaakt volgens normen die ten minste gelijkwaardig zijn aan de GMP-normen van de Unie. Bron: EUR-Lex, Richtlijn 2001/83/EG

In Nederland verbiedt artikel 18 van de Geneesmiddelenwet zonder vergunning van de minister geneesmiddelen te bereiden of in te voeren. Artikel 27 verplicht de fabrikant volgens de aangewezen GMP-voorschriften te werken, en artikel 2.1 van de Regeling Geneesmiddelenwet wijst de richtsnoeren van artikel 47 van Richtlijn 2001/83/EG daarvoor aan. De gids erkent dat andere aanvaardbare methoden kunnen bestaan, mits ze minstens gelijkwaardig zijn. Het EMA zegt dat fabrikanten aan hun wettelijke plichten kunnen voldoen door de EU-GMP-richtsnoeren te volgen.

Hoe is EudraLex Volume 4 opgebouwd?

Volume 4 is de verzameling EU-richtsnoeren voor GMP, verdeeld in vier delen met annexen en een glossary.

De gids wordt gebruikt bij de beoordeling van aanvragen voor fabricagevergunningen en als basis voor inspecties. Hoofdstuk 1 beschrijft het basisconcept van kwaliteitsmanagement, en elk volgend hoofdstuk begint met een principe.

Voor sommige processen gelden meerdere annexen tegelijk, bijvoorbeeld de annex over steriele bereidingen samen met die over radiofarmaca en biologische geneesmiddelen. Bij ATMP's gelden de andere documenten van Volume 4 alleen als Deel IV ernaar verwijst. De gids wordt herzien, en de versies staan op de pagina van de Commissie. Bron: Europese Commissie, EudraLex Volume 4

Wat vragen de hoofdstukken van deel I in de praktijk?

De negen hoofdstukken van Deel I vragen van een fabrikant dat hij zijn kwaliteit organiseert, beschrijft, uitvoert, controleert en op zichzelf toetst.

Hoofdstuk 1, Pharmaceutical Quality System (kwaliteitssysteem)

De houder van een fabricagevergunning maakt geneesmiddelen zo dat ze geschikt zijn voor het beoogde gebruik en patiënten niet in gevaar brengen. Die verantwoordelijkheid ligt bij de directie, en het kwaliteitssysteem omvat GMP en Quality Risk Management. Afwijkingen vragen om root cause analysis en CAPA's, en wijzigingen worden beoordeeld voor en na invoering. Geen geneesmiddel wordt verkocht voordat een Qualified Person de batch heeft gecertificeerd. Dit hoofdstuk raakt Quality Assurance.

Hoofdstuk 2, Personnel (personeel)

Er moet voldoende gekwalificeerd personeel zijn, met functieomschrijvingen en een organigram. Key Management Personnel zijn het hoofd Production en het hoofd Quality Control, en waar nodig een Qualified Person. Production en Quality Control moeten onafhankelijk van elkaar zijn. Iedereen die productie-, opslag- of laboratoriumruimten betreedt, krijgt training, en de effectiviteit daarvan wordt gecontroleerd. Lees meer over de eisen en route om Qualified Person te worden.

Hoofdstuk 3, Premise and Equipment (gebouwen en apparatuur)

Gebouwen en apparatuur moeten passen bij de handelingen die erin plaatsvinden. Indeling en ontwerp houden fouten zo klein mogelijk en maken reiniging en onderhoud mogelijk, zodat kruisbesmetting wordt voorkomen. Gebouwen en apparatuur die kritiek zijn voor de kwaliteit worden gekwalificeerd en gevalideerd. Voor gedeelde faciliteiten geldt een toxicologische evaluatie. Dit hoofdstuk raakt engineering en validatie.

Hoofdstuk 4, Documentation (documentatie)

Documentatie bestaat uit instructies, zoals specificaties en SOP's, en uit registraties, zoals records en certificates of analysis. Handgeschreven aantekeningen zijn leesbaar en onuitwisbaar, en een registratie wordt gemaakt op het moment van de handeling. Batchdocumentatie blijft bewaard tot 1 jaar na de vervaldatum of ten minste 5 jaar na certificering, de langste periode telt. Artikel 9 van de richtlijn vraagt om data-integriteit en audit trails. Dit hoofdstuk raakt iedere medewerker die registraties maakt.

Hoofdstuk 5, Production (productie)

Productie volgt duidelijk gedefinieerde procedures en wordt uitgevoerd door competente mensen. Materialen gaan na ontvangst in quarantaine tot ze zijn vrijgegeven, en afwijkingen worden schriftelijk goedgekeurd door een competent persoon. Alle procesafwijkingen en productdefecten worden gedocumenteerd en onderzocht. Het hoofdstuk noemt ook de kwalificatie van leveranciers van uitgangsmaterialen en traceerbaarheid in de toeleveringsketen. Dit hoofdstuk raakt productie.

Hoofdstuk 6, Quality Control (kwaliteitscontrole)

Kwaliteitscontrole gaat over bemonstering, specificaties, testen en vrijgaveprocedures, en de afdeling is onafhankelijk van Production. Testmethoden worden gevalideerd en resultaten worden zo vastgelegd dat trends zichtbaar zijn. Out of Specification- en Out of Trend-resultaten worden onderzocht. Bij de eindcontrole telt meer dan analyseresultaten alleen, zoals productieomstandigheden en fabricagedocumenten. Dit hoofdstuk raakt het laboratorium.

Hoofdstuk 7, Outsourced activities (uitbestede activiteiten)

Uitbestede GMP-activiteiten vallen onder een schriftelijk contract tussen opdrachtgever en opdrachtnemer, waarin de taken van elke partij staan. De opdrachtgever beoordeelt vooraf of de opdrachtnemer geschikt is. De opdrachtnemer besteedt niets verder uit zonder toestemming. Het contract beschrijft ook hoe de Qualified Person van elke batch die verantwoordelijkheid uitoefent.

Hoofdstuk 8, Complaints and Product Recall (klachten en terugroepacties)

Klachten worden vastgelegd, onderzocht en beoordeeld, en er is een systeem om geneesmiddelen snel uit het distributienetwerk terug te roepen. Een bevestigd kwaliteitsdefect dat tot terugroepen of een abnormale beperking van de levering kan leiden, wordt tijdig gemeld aan de betrokken autoriteiten. Het onderzoek gebeurt onafhankelijk van verkoop en marketing, tenzij anders gerechtvaardigd.

Hoofdstuk 9, Self Inspection (zelfinspectie)

Zelfinspecties volgen een vooraf vastgesteld programma en betreffen personeel, gebouwen, documentatie, productie, kwaliteitscontrole en distributie. De inspecties gebeuren onafhankelijk en gedetailleerd door aangewezen competente medewerkers. Waarnemingen, voorstellen voor corrigerende maatregelen en genomen acties worden vastgelegd. Dit hoofdstuk raakt Quality Assurance.

Wat regelen de belangrijkste annexen?

De belangrijkste annexen staan in de tabel, met de titel zoals de Europese Commissie die noemt.

Voor Annex 15 gelden de begrippen IQ, OQ en PQ. Installation Qualification (IQ) bevestigt dat installaties, systemen en apparatuur zoals geïnstalleerd voldoen aan het goedgekeurde ontwerp. Operational Qualification (OQ) bevestigt dat ze presteren zoals bedoeld binnen de verwachte bedrijfsbereiken, en Performance Qualification (PQ) dat ze effectief en reproduceerbaar presteren. Het validation master plan (VMP) beschrijft het programma. Retrospectieve validatie wordt niet meer als aanvaardbaar gezien. Zie ook de vacatures met validatie.

De overige annexen zijn Annex 3 (Manufacture of Radiopharmaceuticals), Annex 6 (medicinale gassen), Annex 7 (kruidengeneesmiddelen), Annex 8 (bemonstering van uitgangs- en verpakkingsmaterialen), Annex 9 (vloeistoffen, crèmes en zalven), Annex 10 (aërosolen onder druk voor inhalatie), Annex 12 (ioniserende straling), Annex 14 (producten uit menselijk bloed of plasma) en Annex 21 (invoer van geneesmiddelen). Over Annex 16 lees je meer in het artikel over de eisen en route om Qualified Person te worden.

Hoe zit het met onderzoeksgeneesmiddelen en diergeneesmiddelen?

Onderzoeksgeneesmiddelen vallen ook onder GMP. De regels staan in Gedelegeerde Verordening (EU) 2017/1569 en Annex 13, en in artikel 61 en 63 van Verordening (EU) nr. 536/2014. Het werk is bijzonder omdat er geen vaste routines zijn, er veel studieopzetten zijn met randomisatie en blindering, en de toxiciteit mogelijk nog niet volledig bekend is. Bron: EUR-Lex, Gedelegeerde Verordening (EU) 2017/1569

Volgens het EMA is de verordening voor klinische studies op 31 januari 2022 van toepassing geworden. De twee Europese GMP-teksten van 2017 gelden vanaf die datum. De IGJ inspecteert ook fabrikanten van geneesmiddelen voor onderzoek. Lees ook het artikel over Good Clinical Practice voor de studiekant.

Voor diergeneesmiddelen noemt de Commissie Verordening (EU) 2019/6 en de Uitvoeringsverordeningen (EU) 2025/2091 en (EU) 2025/2154. Die uitvoeringsverordeningen zijn sinds 16 juli 2026 in toepassing, en de GMP-eisen zijn afgestemd op die voor geneesmiddelen voor menselijk gebruik. In Nederland werkt de IGJ hiervoor samen met het Bureau Diergeneesmiddelen van het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen (CBG). Dit artikel gaat verder over geneesmiddelen voor menselijk gebruik.

Wie houdt toezicht op GMP in Nederland?

De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) houdt toezicht op GMP in Nederland. De IGJ inspecteert periodiek alle fabrikanten van geneesmiddelen in Nederland, ook van onderzoeksgeneesmiddelen en van geneesmiddelen zonder handelsvergunning. Meestal combineert de IGJ een GMP-inspectie met een GDP-inspectie. Bron: IGJ, GMP-inspecties en certificaten

De IGJ adviseert de minister van VWS over aanvragen voor een productievergunning, die via CIBG/Farmatec worden ingediend. Op Europees niveau vraagt artikel 111 van Richtlijn 2001/83/EG om herhaalde inspecties en een rapport na elke inspectie. Binnen 90 dagen na een inspectie volgt een GMP-certificaat als de entiteit voldoet. Dat certificaat komt in de openbare Uniedatabank, die het EMA EudraGMDP noemt. Buiten de EU inspecteert de lidstaat van de EU-importeur, tenzij er een Mutual Recognition Agreement (MRA) geldt.

Een inspectiebezoek wordt vooraf aangekondigd met een brief, al kan de inspectie ook onaangekondigd komen. Het begint met een begingesprek, gevolgd door een inspectieronde, inzage in documenten en gesprekken met medewerkers. De Qualified Person wordt de hele dag verwacht. De inspectie kijkt onder meer naar het kwaliteitssysteem, personeel, documentatie, productie, klachten en terugroepen.

Na het bezoek volgt mondelinge terugkoppeling. De bestuurder ontvangt doorgaans binnen 6 weken het conceptrapport en kan reageren op feitelijke onjuistheden. Daarna volgt het definitieve rapport, dat bij een routine-inspectie voor humane geneesmiddelen openbaar wordt. Bron: IGJ, Zo ziet een GMP-inspectiebezoek eruit

Wat is PIC/S en is Nederland lid?

PIC/S is een niet-bindende, informele samenwerking tussen toezichthouders op het gebied van GMP, en Nederland is lid via de IGJ. Het Pharmaceutical Inspection Co-operation Scheme is in 1995 opgericht als uitbreiding van de Pharmaceutical Inspection Convention van 1970. Elke autoriteit met een vergelijkbaar GMP-inspectiesysteem kan toetreden. Volgens de website telt PIC/S op 5 november 2026 57 Participating Authorities.

Het doel is geharmoniseerde GMP-standaarden en training van inspecteurs. De IGJ is de Participating Authority voor GMP en GDP, voor geneesmiddelen voor mensen en voor diergeneesmiddelen. Europese inspecteurs en PIC/S werken samen aan de herziening van Annex 1. Het is een lidmaatschap van overheden, geen certificaat dat bedrijven kunnen halen. Bron: PIC/S

Welke functies in vacatures werken met GMP?

De tabel laat per functie zien wat GMP in het werk betekent.

Bekijk de vacatures voor Quality Assurance Specialist of lees wat werken als Quality Assurance Specialist inhoudt.

Hoe lees je GMP in een vacature? De afkorting zegt niet welk deel van de GMP-regels het werk raakt. Kijk daarom naar de taken en vraag in het gesprek na wat de werkgever bedoelt. Het artikel over wat GMP, GCP, GLP en GDP betekenen in vacatures legt de verschillen uit.

Wat verandert er aan de GMP-regels?

De GMP-regels zijn in beweging; dit is de stand op 5 november 2026. De Europese Commissie hield van 7 juli 2025 tot 7 oktober 2025 een publieke raadpleging over concepten voor een herzien Chapter 4 (Documentation), een herziene Annex 11 (Computerised Systems) en een nieuwe Annex 22 (Artificial Intelligence). De raadpleging is gesloten, en het gaat om concepten, geen vastgestelde regels. Op de overzichtspagina van Volume 4 staan nog de versies van januari 2011. Bron: Europese Commissie, raadpleging

Annex 19 is herzien en geldt in herziene vorm vanaf 24 september 2026. Annex 1 geldt uiterlijk sinds 25 augustus 2023, en de Commissiepagina meldt dat hij sinds 25 augustus 2024 volledig van toepassing is. Het EMA noemt concept papers voor een herziening van Annex 3, Annex 6, Annex 11, Annex 15 en Deel IV.

De Raad van de EU heeft op 28 september 2026 het pharma package aangenomen. Het Europees Parlement moet het nog aannemen, en EUR-Lex toont voor Richtlijn 2001/83/EG nog de versie van 1 januari 2025. Artikelnummers uit die richtlijn kunnen dus veranderen.