Computersysteemvalidatie: GAMP 5, Annex 11 en CSA uitgelegd

Wat is computersysteemvalidatie (CSV)?

Je toont aan dat een systeem aan zijn eisen voldoet, gedurende de hele levensduur. Annex 11 geldt voor alle vormen van computersystemen in GMP-activiteiten: de applicatie wordt gevalideerd en de IT-infrastructuur gekwalificeerd. Vervangt een systeem een handmatige handeling, dan mag dat niet leiden tot minder productkwaliteit, procesbeheersing of kwaliteitsborging, of tot een hoger totaal procesrisico.

Annex 15 zegt dat computersystemen voor de fabricage volgens Annex 11 worden gevalideerd. De richtlijn van de European Medicines Agency (EMA) voor klinisch onderzoek omschrijft validatie als vastleggen dat aan de eisen van een systeem consequent kan worden voldaan, van ontwerp tot buitengebruikstelling. Zie ook GMP uitgelegd. Bekijk de vacatures waarin validatie wordt gevraagd.

Wat zegt Annex 11 over computersystemen?

Annex 11 is nog de tekst van januari 2011 (revision 1, uiterste datum van inwerkingtreding 30 juni 2011). De Volume 4-pagina van de Europese Commissie meldt per 5 november 2026 geen herziening. Bron: EudraLex Volume 4.

Van 7 juli 2025 tot en met 7 oktober 2025 liep een consultatie over een herziene Annex 11 en een nieuwe Annex 22 over kunstmatige intelligentie. Die is gesloten, zonder bevestigde uitkomst of ingangsdatum. Bron: consultatie van de Europese Commissie. Over Annex 22 lees je meer in Annex 22 en Annex 11 over kunstmatige intelligentie in GMP.

De tabel zet tien onderdelen van de annex op een rij. Bron: Annex 11 (pdf)

Meer over de audit trail staat in de gids over data-integriteit en ALCOA+.

Wat is GAMP 5 en hoe verhoudt het zich tot Annex 11?

GAMP 5 is een gids van ISPE die computersystemen in GxP-omgevingen risicogebaseerd benadert. De tweede editie verscheen in juli 2022. ISPE noemt de gids een kader van goede praktijk. De editie behoudt de principes van de eerste, legt nadruk op kritisch denken door ervaren vakexperts en bespreekt de computer software assurance-activiteit van de Food and Drug Administration (FDA). Bron: ISPE GAMP 5 Guide.

Annex 11 is onderdeel van de EU-GMP-richtlijn van de Europese Commissie en GAMP 5 een gids uit de sector. In de praktijk lees je ze naast elkaar: de regelgeving zegt wat moet, de gids helpt bij het hoe. Bekijk de vacatures met GAMP 5.

Wat vraagt 21 CFR Part 11 van elektronische records?

Part 11 beschrijft wanneer de FDA elektronische records en handtekeningen als betrouwbaar en in het algemeen gelijkwaardig aan papier beschouwt. Het staat in Title 21 van de Code of Federal Regulations (CFR) en geldt voor records onder de recordseisen van FDA-regelgeving (11.1). Of het voor een Nederlandse locatie telt, hangt daarvan af. Bron: 21 CFR Part 11 op eCFR.

Voor gesloten systemen vraagt 11.10 onder meer om validatie (a), beperkte toegang (d), beveiligde audit trails (e) en opleiding (i). Naast elkaar gezet:

De eisen van Annex 11 en Part 11 overlappen, maar verschillen in formulering en geldingsbereik, en de ene vervangt de andere niet. In de FDA-richtlijn over de scope (september 2003) zegt de FDA voor validatie, audit trail, bewaren en kopiëren van records geen handhavingsactie te beogen (enforcement discretion), terwijl de onderliggende FDA-regels (predicate rules) blijven gelden en Part 11 van kracht blijft. Bron: FDA-richtlijn Part 11, scope and application.

Wat is het verschil tussen CSV en CSA?

CSA staat voor computer software assurance, een FDA-richtlijn voor computers en geautomatiseerde gegevensverwerkingssystemen die worden gebruikt bij de productie of het kwaliteitssysteem van medische hulpmiddelen. De definitieve richtlijn is op 24 september 2025 bekendgemaakt in het Federal Register, na een concept van 13 september 2022. Bron: Federal Register.

Het verschil zit in kader en toepassing: CSV is de gangbare naam voor valideren onder GMP, met Annex 11 als Europese basis, en CSA is een Amerikaanse richtlijn met een risicogebaseerde benadering. Annex 11 koppelt de omvang van de validatie al aan risico, dus CSA is vooral relevant bij software voor productie of kwaliteitssysteem van medische hulpmiddelen.

De FDA schrijft dat softwaretesten alleen niet altijd genoeg vertrouwen geeft dat software geschikt is voor het beoogde gebruik, en dat een risicogebaseerde benadering de assurance-activiteiten beter richt. De richtlijn vult General Principles of Software Validation aan, vervangt daarvan sectie 6 en is niet bindend.

CSA is geen vervanging van Annex 11 en geldt niet voor geneesmiddelen-GMP in de EU. Bekijk de vacatures voor een medical device quality engineer.

Hoe werkt risicogebaseerde validatie?

De omvang van de validatie en de data-integriteitscontroles volgen uit een onderbouwde en vastgelegde risicobeoordeling (Annex 11, par. 1). De tabel zet de stappen van eis naar bewijs op een rij. Annex 11 geeft de basis; de uitwerking van plan, testcases, rapport en review komt uit de EMA-richtlijn voor computersystemen in klinisch onderzoek.

Per systeem gaat het om drie vragen: wat doet het voor de productkwaliteit of de betrouwbaarheid van de data, wat kan er misgaan, en wat laat zien dat het goed gaat. Een groter effect betekent meer testinspanning. Wie een eis niet aan een test kan koppelen, kan niet laten zien dat het systeem de eis haalt. De EMA vraagt ook dat de tester waar mogelijk niet de schrijver van de testcase is. Bron: EMA-richtlijn over computersystemen in klinisch onderzoek

Validatie alleen garandeert niet dat records goed zijn beschermd: de Pharmaceutical Inspection Co-operation Scheme (PIC/S) noemt in PI 041-1 ook administratieve en fysieke maatregelen en training van gebruikers. Bekijk de vacatures voor een validation engineer, en lees voor de context van klinisch onderzoek GCP (good clinical practice) uitgelegd.

Wie met computersystemen werkt, verschilt per bedrijf. De validation engineer schrijft en voert protocollen uit, de kwaliteitsafdeling keurt goed, de process owner en system owner leveren de eisen en nemen het systeem in beheer, en IT beheert de infrastructuur. Bekijk ook de werkgevers met validation engineers.

Hoe beoordeel je een leverancier van een computersysteem?

Competentie en betrouwbaarheid van een leverancier wegen zwaar, en de noodzaak van een audit volgt uit een risicobeoordeling. Annex 11 vraagt om formele overeenkomsten met duidelijke verantwoordelijkheden, ook voor onderhoud op afstand (par. 3.1). Bij standaardsoftware beoordeel je zelf de documentatie op de gebruikerseisen (par. 3.3), en je beoordeelt de leverancier passend (par. 4.5).

Volgens de EMA-richtlijn voor klinisch onderzoek mag je steunen op de validatiedocumentatie van de leverancier als jij die als adequaat hebt beoordeeld, en blijf je zelf eindverantwoordelijk. Die beoordeling gebeurt doorgaans via een diepgaand systematisch onderzoek, zoals een audit door gekwalificeerd personeel, en wordt vastgelegd. Is de documentatie onvoldoende, dan valideer je zelf. Een leveranciersaudit is geen vinkje: leg zelf uit waarom de documentatie voor jouw gebruik volstaat. Zie ook de gids over eQMS, het elektronische kwaliteitssysteem.

Waarin verschilt computersysteemvalidatie van kwalificatie?

Kwalificatie gaat over apparatuur, faciliteiten, utiliteiten en infrastructuur, en validatie over de applicatie en het proces. Annex 11 gebruikt de termen IQ, OQ en PQ niet. Die staan in Annex 15, samen met DQ en URS. De definities hieronder komen uit het Annex 15-glossarium:

• DQ (design qualification): verificatie dat het ontwerp geschikt is voor het beoogde doel.
• IQ (installation qualification): verificatie dat het systeem, zoals geïnstalleerd, voldoet aan het goedgekeurde ontwerp.
• OQ (operational qualification): verificatie dat het presteert zoals bedoeld binnen het verwachte bedrijfsbereik.
• PQ (performance qualification): verificatie dat het effectief en reproduceerbaar presteert.
• URS: de eisen van eigenaar, gebruiker en techniek voor een haalbaar ontwerp.

In de praktijk worden de woorden door elkaar gebruikt; de EMA zegt voor klinisch onderzoek dat validatie beide omvat. Voor de stappen zelf, zie validatie in de farma: IQ, OQ en PQ.