Werken als biotechnoloog: biologische geneesmiddelen, opleiding en werkplek

Wat doet een biotechnoloog in de farmaceutische en biotechsector?

Wageningen University & Research omschrijft moderne biotechnologie als het inzetten van cellen en biomoleculen om nieuwe productieprocessen en producten te ontwikkelen. Dat is een omschrijving van het vakgebied, geen wettelijke definitie.

Biotechnoloog is geen beschermde titel. Wat je precies doet, staat in de vacature, want de taken verschillen per bedrijf. Het werk kan in het lab zijn, in de procesontwikkeling, in de productie of in de kwaliteitscontrole. In het lab onderhoud je cellijnen en doe je celkweek en analyse. In de productie draai je het proces volgens het batchrecord en de procedures.

Het vraagt om steriel werken, nauwkeurig vastleggen en begrip van celbiologie en procestechniek. Je hebt ook geduld nodig, want biologische processen verlopen niet altijd hetzelfde. Bekijk de actuele vacatures voor een biotechnoloog om te zien welke taken een werkgever noemt.

Wat zijn biologische geneesmiddelen?

Een biologisch geneesmiddel is een geneesmiddel waarvan de werkzame stof een biologische stof is. Zo'n stof wordt geproduceerd door een biologische bron of eruit gewonnen, en voor de karakterisering en de kwaliteitsbepaling is een combinatie van fysisch-chemische en biologische tests nodig. Volgens Richtlijn 2001/83/EG horen immunologische geneesmiddelen, geneesmiddelen uit menselijk bloed of plasma, geneesmiddelen die onder deel A van de bijlage bij Verordening (EEG) nr. 2309/93 vallen en geneesmiddelen voor geavanceerde therapie (ATMP's) ook tot die categorie. De geconsolideerde tekst van 1 januari 2025 is een documentatiehulpmiddel; de Publicatieblad-teksten zijn de authentieke teksten.

Volgens het Europees Geneesmiddelenbureau (EMA) bevatten de meeste biologische geneesmiddelen eiwitten. Die verschillen in grootte en complexiteit, van eenvoudige eiwitten zoals insuline en groeihormoon tot complexere zoals stollingsfactoren en monoklonale antilichamen. Een biosimilar is een biologisch geneesmiddel dat sterk lijkt op een ander biologisch geneesmiddel dat al in de EU is goedgekeurd: het referentiegeneesmiddel.

Volgens Annex 2 van EudraLex Volume 4 kunnen biologische werkzame stoffen en geneesmiddelen grotendeels worden gedefinieerd door hun productiemethode. Het product en het proces horen dus bij elkaar. Omdat biologische processen, zoals het kweken van cellen, een inherente variabiliteit hebben, is kwaliteitsrisicomanagement (QRM) bijzonder belangrijk voor de controlestrategie over alle productiestappen.

Meer over de sector vind je in de biotechsector in Nederland.

Hoe maak je een biologisch geneesmiddel, van celbank tot gevulde verpakking?

Elke batch begint bij de celbank, een voorraad cellen die als uitgangspunt voor de productie dient. Annex 2 beschrijft de goede fabricagepraktijk (GMP) voor biologische werkzame stoffen en geneesmiddelen. De tabel hieronder zet de stappen uit die annex naast het werk van de biotechnoloog.

Upstream is vakjargon voor het deel tot en met de celkweek of fermentatie en de oogst. Downstream is het deel erna, waarin het product wordt geïsoleerd, gezuiverd en eventueel gemodificeerd. De stappen in de tabel van Annex 2 vallen er min of meer mee samen.

Annex 2 vraagt om een systeem van master en working seed lots en/of celbanken, zodat eigenschappen niet veranderen door herhaalde subculturen. Het aantal generaties tussen seed lot of celbank en eindproduct volgt de specificaties in de vergunning. Na het aanmaken volgen quarantaine- en vrijgaveprocedures, met karakterisering en testen op contaminanten.

Kweekmedia die de cellen laten groeien, helpen ook ongewenste micro-organismen. Daarom is besmetting een bedrijfsrisico, en wegen aseptisch werken, gesloten systemen en omgevingsbewaking zo zwaar. Bekijk vacatures waarin celkweek wordt gevraagd en vacatures waarin aseptisch werken wordt genoemd om te zien hoe dat in de praktijk terugkomt.

Welke richtlijnen horen bij biologische geneesmiddelen?

Annex 2 is de GMP-kant: hier staat hoe een fabrikant van biologische geneesmiddelen moet werken. De annex is herzien (revision 2) en is van toepassing sinds 26 juni 2018. De richtlijnen van de International Council for Harmonisation (ICH) zijn wetenschappelijke richtlijnen die bij registratie worden toegepast, geen wettelijk bindende teksten. Ze komen vooral terug in de registratieaanvraag, waarin de aanvrager gegevens over cellijn, celbank, virale veiligheid, stabiliteit, vergelijkbaarheid en specificaties moet aanleveren.

In Nederland houdt de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) toezicht op de kwaliteit van geneesmiddelen en controleert ze of fabrikanten in binnen- en buitenland voldoen aan het Europese GMP-richtsnoer. Het overzicht van ICH-richtlijnen zet de teksten op een rij, en de uitleg over GMP zet de GMP-kant uiteen.

Wat zijn ATMP's en waarin verschillen ze?

ATMP's zijn geneesmiddelen voor geavanceerde therapie die zijn gebaseerd op genen, weefsels of cellen. Volgens het ATMP-overzicht van de EMA zijn er drie typen:

• Gentherapeutische geneesmiddelen bevatten genen met een therapeutisch, preventief of diagnostisch effect, die via recombinante genen in het lichaam worden gebracht.
• Somatische-celtherapie gebruikt cellen of weefsels die zijn gemanipuleerd om hun eigenschappen of functie te veranderen.
• Weefselgemanipuleerde (tissue-engineered) geneesmiddelen gebruiken gemodificeerde cellen of weefsels om menselijk weefsel te herstellen, te regenereren of te vervangen.

In de EU vallen ATMP's onder Verordening (EG) nr. 1394/2007. Volgens de considerans van die verordening zijn ATMP's, voor zover hun werking hoofdzakelijk farmacologisch, immunologisch of metabolisch is, biologische geneesmiddelen in de zin van Richtlijn 2001/83/EG.

Annex 2 geldt niet voor ATMP's. Daarvoor geldt de GMP-richtlijn voor ATMP's, die de Europese Commissie op 22 november 2017 aannam. Fabrikanten moesten er uiterlijk op 22 mei 2018 aan voldoen. Bron: GMP-richtlijn voor ATMP's.

Het verschil zit in het product. Bij een ATMP is het product zelf een cel, een gen of een weefsel, en niet alleen een eiwit dat uit cellen is gewonnen. Dat betekent andere materialen, andere risico's en eigen regels. Cel- en gentherapie raakt aan moleculaire biologie, zie de gids over werken als molecular biologist.

Welke opleiding past bij een biotechnoloog?

Er is geen wettelijke opleidingseis voor een biotechnoloog. Wat een werkgever vraagt, staat in de vacature. Een wo-opleiding in biotechnologie of Life Science and Technology past bij werk in ontwikkeling en onderzoek. Een hbo-laboratoriumopleiding past bij werk als analist of laboratoriumtechnicus.

De bachelor Biotechnologie van Wageningen University & Research (WUR) is een Nederlandstalige wo-bachelor (BSc) die biologie en technologie combineert. Na een brede basis in onder meer microbiologie, gentechnologie en procestechnologie volgen keuzevakken en een minor. De pagina noemt als beroepen onder meer onderzoeker, procesontwikkelaar en medisch biotechnoloog bij farmaceutische bedrijven. De master Biotechnology van WUR is Engelstalig en kent vijf specialisaties, waaronder Medical Biotechnology, dat zich richt op het ontwikkelen en produceren van nieuwe vaccins, geneesmiddelen en diagnostica.

De bachelor Life Science and Technology van Universiteit Leiden en TU Delft is een gezamenlijke wo-opleiding met een gezamenlijk diploma. Je leert hoe de levende cel werkt en hoe je cellen kunt besturen.

De hbo-opleiding Biologie en Medisch Laboratoriumonderzoek van de HAN in Nijmegen combineert laboratoriumwerk met theorie. Je kiest een specialisatie, waaronder Biotechnologie. Bij Hogeschool Leiden komen in jaar 2 onder meer biologische processen, immunologie en moleculaire biologie aan bod, en een afstudeerproject kan celkweektechnieken omvatten.

De voorbeelden zijn geen complete lijst, en andere opleidingen kunnen ook aansluiten. Een overzicht van meer routes staat in het artikel over opleidingen voor een carrière in life sciences. Naast een diploma tellen steriel werken, nauwkeurig vastleggen, Engels lezen en een afwijking durven melden. GMP en celkweek leer je grotendeels via training en werk.

Waar werk je als biotechnoloog en hoe groei je door?

Volgens opleidingspagina's werken biotechnologen bijvoorbeeld bij biotechbedrijven en farmaceutische bedrijven, bij onderzoeksinstituten en bij universiteiten of academische ziekenhuizen. Het werk verschilt van onderzoek tot productie. Op werkgevers met vacatures voor een biotechnoloog vind je bedrijven die deze functie zoeken.

Je werkt samen met de process development scientist, die de kweek- en zuiveringscondities zoekt, en met de molecular biologist, die over cellijnen en constructen gaat. QC (kwaliteitscontrole) en de analytical chemist bepalen hoe het product wordt gemeten en getest. QA (kwaliteitsborging) behandelt afwijkingen en documentatie, validatie werkt aan apparatuur en processen, en regulatory affairs beheert het dossier. Bij overdracht naar een andere locatie werk je met de ontvangende productie. Meer over die rol lees je in de gids over werken als process development scientist.

Je groeit van uitvoerend werk naar een zelfstandige of leidinggevende rol in een proces of lab, of van generalist naar specialist in een techniek zoals celkweek, zuivering of analytiek. Zijwaarts kan naar QC, QA, validatie, procesontwikkeling of regulatory affairs. Titels verschillen per bedrijf en er is geen vaste ladder. Voor het bredere kader zie het vakgebied biotechnologie, en wie in de regio Leiden wil werken, leest werken in life sciences in Leiden.